Å

leva i pakt med naturen har vore eit ideal for menneskja i lange tider; synbert heilt frå den dag mennesket slutta å leva i pakt med naturen. Vi lengtar attende. I filosofiske skular, teoretiske retningar og livsfilosofiske svermeri har denne lengten vore formulert heilt sidan mennesket fann på å materialisere orda sine i regulære flekkar på papir og pergament. I antikken, og kan hende lenger attover i tid. I eit av dei mest lesne verka innanfor stoisk filosofi, Til Meg Selv (In semet ipsum/Τὰ εἰς ἑαυτόν/Meditations) av den romerske keisaren Marcus Aurelius (121-180), heiter det til dømes “Når vårt innerste jeg er i pakt med naturen, er det slik innstilt til det som hender at det alltid lett tilpasser seg til det som er mulig og gitt” (s.77)*. Det å vera i pakt med naturen blir hjå Marcus Aurelius framstilt som noko som gjev indre harmoni, eit kjernepunkt i den stoiske filosofien slik eg forstår han. Sjølvtryggleik, sinnsro og tilpassing er målet, eit resultat av å kunna leva “i pakt med naturen”. Vidare skriv keisaren ” Folk leter efter steder de kan trekke seg tilbake til, på landet, ved sjøen, til fjells. [...] Dette er i det hele meget ufilosofisk. Et menneske kan aldri finne et sted mere fredet og uforstyrret enn det han har når han trekker seg inn i seg selv. Især gjelder det den mann som finner fullkomment velvære når han dukker ned i seg selv. Med velvære mener jeg harmonisk tilpasning” (loc.cit.). Med eit lett dekonstruerande perspektiv kan vi leggje vekt på det Marcus Aurelius vel å leggje vekt på, og kommentere det som blir sett i skuggen: naturen, og det å leva i pakt med honom, er meir eit middel enn eit mål. Naturen er ei hjelperåd for å tilpasse seg seg sjølv, den personen forfattaren tiltalar hjå Aurelius. Naturen er ein del av filosofien, men berre på eit spesielt vis: keisaren er klår på kva som er ufilosofisk.

Skriftene etter Marcus Aurelius har vore lesne, kommenterte, elska og problematiserte i hundreår. Wikipedia vitrar stolt om at folk som John Stuart Mill og Goethe hadde Til Meg Selv som favorittbok. Ho blir òg referert til i The Plague of Doves av Louise Erdrich **. Erdrich er ein kanadisk/tysk/indiansk forfattar som skriv originale slektskrøniker om nord-amerikanske indianarar og “half-bloods” som freistar å byggje seg eit liv. Vi kunne vore sleske og sagt at det dreier seg om eit folkeslag (indianarar) som opprinneleg har levd i pakt med naturen, men som slit i den korrumperte og haltande verda dei er kasta inn i – men det blir for enkelt. Menneskja hjå Erdrich problematiserer nettopp dette enkle synet på opposisjonen natur-kultur, av di dei ikkje på noko enkelt vis kan setjast inn i den eine eller andre båsen – romantisert urfolk eller akklimatisert urbaniora. Dei er moderne menneskje som leiter etter svar, som vil skapa meining i tilværet. Mellom andre møter vi ungjenta Evelina som drøymer om å reise til Frankrike, som fer til næraste by for å gå på college, som tek seg jobb på eit psykiatrisk sjukehus, men som endar opp med å bli lagt inn sjølv, ulukkeleg forelska i den tidlegare pasienten Nonette. Når foreldra hennar køyrer ho til studenthybelen, har ho med seg alt ho treng, medrekna “the Meditations by Marcus Aurelius” som slektningen, dommar Coutts har gjeve henne (s. 221). Det stoiske verket fungerer såleis som ei overføring av kunnskap frå ein av dei andre med høgare utdanning i familien til ei av dei unge, håpefulle. I lag med den mellomposisjonen desse “halvblods” indianarane har i spennet mellom natur og kultur, eksemplifiserer Til Meg Selv òg det problematiske med ei teoretisk tilnærming til å skulle leva “i pakt med naturen”. Lat meg utdjupe dette ved å analysere ei filmoppleving.

Into the Wild heiter ein svært spennande film som kom ut i 2007, med Emile Hirsch i hovudrolla som Chris McCandless, ein unggut som på fyrsten av 90-talet braut opp frå den småborgarlege familien sin for å dra inn i villmarka – Alaska i denne samanhengen ***. Spoilerar fylgjer, så dei som ikkje har sett filmen er med dette åtvara.

Chris McCandless er ung, kjekk og intelligent. Foreldra er høgt utdanna, suksessrike med felles føretak og ikkje akkurat perlevener. Det er sjølvsagt meininga at Chris skal studere juss og bli like suksessrik, men i staden bryt han opp og legg ut på ei anarkistisk danningsreise som fyrst og fremst er dannande for dei som møter den lynkveike, målmedvitne unge guten. Hippiar, danske turistar, bitre gamle menn – alle lærer dei noko nytt av Chris, som heilt sikkert har lese Marcus Aurelius, men som iallfall refererer eksplisitt til Walden av Thoreau, ein annan bibel for dei som vil nærme seg naturen for å bli kjent med seg sjølve. Vel, Chris kjem seg til Alaska, og slår seg til midt i villmarka med ein forlaten turistbuss som base. Her lærer han seg å leva i pakt med naturen, han blir gradvis særare og særare, til han mot slutten et ei giftig plante og døyr i utmagra einsemd. Men før det går så langt, når han ein slags epifani: at livet og gledene i dei skal levast i lag med andre. Filmen, som er basert på livet til den verkelege Chris McCandless, byggjer ned sitt eige prosjekt ved å vise at fyrst når ein tek idealet om å “leve i pakt med naturen” til det verkelege ytterpunktet, har ein nått den ynskte innsikta. Men då er det for seint.

Er dette eit uløyseleg paradoks? Kanskje er det det så lenge tilnærminga til naturen er basert på å ta fråstand frå honom. Bøker – Walden, Til Meg Selv - oppsummerer sjølve paradokset som er grunnlagt i det det “naturlege livet” skal utvikle; sjølve den menneskelege tanken. Skrifta er, som eg ymta om i innleiinga, symbolet på evna vår til å gjeva uttrykk for abstrakte tankar; gjennom skrifter, tekster og bøker gjer vi svevande filosofiske teoriar konkrete som blekkflekkar på papir og pergament. Skriftkultur blir ofte sett i motsetnad til munnlege kulturtradisjonar hjå såkalla “primitive” folkeslag, men det er vel så relevant å merkje seg at det berre er mennesket som har denne evna – eller rettare: denne trongen – til å fyrst abstrahere ting i den konkrete verda i konsept, idéar og tankar for så å konkretisere dei att i skrift. Dette gjer òg at tekstkultur blir sett på som ein hjørnestein i “sivilisasjonen”. Skriftfestinga markerer såleis ei dobbel fjerning frå pakta med naturen, samstundes som menneskja altså febrilsk nyttar ulike tekster for å nærme seg han. Dette får eit sterkt ironisk utslag i Into the Wild: Chris McCandless døyr fordi han les feil i ei bok om etande og giftige plantar i amerikansk flora. Fyrst når teksta – eller tekstforståinga – har svikta, kan Chris verkeleg bli ein del av naturen ved at han let naturen ta livet hans. Og fyrst då når han ei djup forståing av kva sivilisasjon er. Så kven har vi mest å lære av? Marcus Aurelius, Evelina – eller Chris?

*Marcus Aurelius: Til Meg Selv. Oslo: Dreyers Kulturbibliotek, 1957

** Erdrich, Louise: The Plague of Doves. London: Harper Perennial, 2008

*** Into the Wild, regissert av Sean Penn, Paramount Vantage 2007

Harvey

Eg har vore og sett “Milk” i dag. Og no har eg so forpult lyst til å grine. Faenfaenfaenfaenfaenfaen.

Harvey

Kino

Vel, i kveld var eg på kino. Åleine. Eg er ikkje av dei som brukar å gå åleine på kino; som oftast har eg gått i lag med ein kjærast, ei veninne som går utan å diskutere eit ord om opplevinga etterpå, eller, som no sist, med dei andre som tek ALIT2202 på NTNU i vår (vi såg The Duchess). Sist eg var åleine på kino var for fire år sidan. Eg hadde ikkje greidd å finne vegen til eit SmiN-møte, og etter å ha gått fleire runder på Elgeseter denne haustkvelden, droppa eg inn på Prinsen kino, og følte for å skjemme meg bort med ein smal film, med di eg hadde sett av kvelden likevel. Filmen eg valde vart Den Gråtende Engen av Theo Angelopoulos (ikkje spør meg kva filmen handla om, eg hugsar lite og forsto ikkje alt, men eg har lagt inn ein link til imdb. No fann eg jo au ut at det er ein trilogi, so dette blogginnlegget vart ei spore til å finne dei neste to filmane, dersom dei er laga enno.). Den gongen sat eg i ein knøttliten sal med for det meste seriøst og strikt utsjåande kvinner i 50-åra, som stundom lente seg over åt einannan og sa ting som “Jeg synes nesten det blir litt vel kunstnerisk”. I kveld sat eg i sal to, med folk rundt meg på dei fleste kantar, og såg The Reader. Meir om Kate Winslet-fetisjen min seinare; det eg vil fram til no er kor fantastisk godt det var å gå åleine på kino! Eg kunne gå når eg ville, til den førestellinga eg ville, og sitja og tenkje og fundere heilt for meg sjølv medan filmen heldt på. “Kvifor gjer eg ikkje dette oftare,” tenkte eg, og lova meg sjølv at sosiale tabu mot å gjera ting einsleg aldri skulle stoppe meg frå å gjera som eg ville meir. Å gå på kino i lag med nokon er koseleg, men frå no skal eg bli flinkare til å utnytte høve der andre er opptekne. Herleg var det.

Og filmen? Det problematiske fyrst: å filmatisere ein roman byd ofte på utfordringa med at ein fær mykje stoff å formidle, sjølv om ein kuttar mange til dels viktuge scener frå boka. Det er delvis eit problem her, filmen slær meg i ettertid som litt abrupt (brått? stakkato?) strukturert. Nokre litt utbrukte grep finst òg; kryssklipping millom scener frå barndomen og vaksenlivet åt hovudpersonen, ei plutseleg hending som fører til forsoning, faren som endeleg tør å opne seg for dotter si. Dette er ikkje underleggjerande grep i ei episk framstilling lenger, og har ikkje heilt den effekten som såg ut til å vera føremålet. So det positive: Kate Winslet. Skodespelarane generelt. Tidsbileta, kulissane. Musikken! The Reader fekk kritikk for at han framstiller Auschwitz-vaktarar som menneske, og freistar å forstå kva som dreiv dei. Etter mitt syn, fell denne kritikken på steingrunn, fordi filmen sjølv tematiserer dette dilemmaet; kritikarane har so å seia sitt eige talerøyr i ein av medstudentane åt hovudpersonen Michael Berg. Eit av poenga med filmen er jo nettopp å vise konflikten som var sentral i studentopprøret på 60-talet: unge tyskarar hadde store problem med å akseptere at foreldregenerasjonen deira hadde teki del i nazismen – ein talar jo, skræmande nok, om noko som var ei ganske brei rørsle i si tid. Det Schlink gjer i romanen sin, og som filmen tek opp att, er å innføre ei ny vinkling i konflikten: i tillegg til spursmålet stilt av ungdomane “Korleis kunne de?”, kjem Hanna Schmitz sitt fortvilte svar: “Kva ville de gjort?”. Dette er ikkje å bagatellisere holocaust. Det er å sjå det frå ei anna side, frå synsvinkelen åt ei på den galne sida. Eg kan berre avslutte med å seia som ein seier: filmen var bra, men boka var betre.